موقعش از شهوت خاصتر ( 1 ) بود و شهوت عامتر از او باشد ، و امّا قوله : وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ ( 2 ) ، در او دو قول گفتند : يكى آن كه متحرق ( 3 ) است و مجوّف چون هواء جوّ كه چيزى ياد نگيرد و دگر آن كه خوف آن را سبك بكرده است ، و قوله : كَالَّذِي اسْتَهْوَتْه الشَّياطِينُ ، [ 23 - پ ] در او هم ( 4 ) دو قول است : يكى آن كه : استخفّته ، سبك بداشت آن را ، و دوم آن كه : قادته الى الهوى يكى آن كه از ممدود ( 5 ) باشد يكى از مقصور . * ( فَرِيقاً كَذَّبُوا ) * ، گروهى را يعنى از پيغمبران تكذيب كردند و به دروغ داشتند ، و گروهى را از آن بكشتند . و نصب هر دو لفظ بر مفعول به است به آن فعل كه از پس اوست من قوله : * ( كَذَّبُوا ) * و * ( يَقْتُلُونَ ) * . اگر گويند : چرا به ( 6 ) يكى به لفظ ماضى گفت و يكى لفظ مستقبل ؟ گوييم : براى دو وجه را ، يكى آن كه تا باز نمايد كه اين چون صفتى لازم است ايشان را به لفظ حال ، و دگر براى مراعات رأس الاية . قوله : * ( وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ ) * ، ابو عمرو ( 7 ) و كسائى و حمزه خواندند : أن لا تكون ( 8 ) ، به رفع « نون » بر آن كه ان مخفّف باشد از ثقيله ، و تقدير آن بود كه : انّه لا يكون ، و « فا » ضمير شأن و كار باشد و المعنى حسبوا انّ الشّأن و الامر ( 9 ) نفى الفتنة ، و مثله قوله : عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى ( 10 ) . و دگر قرّاء خواندند به نصب « نون » بر آن كه أن ناصبهء فعل مضارع باشد ، و خلاف نكردند در رفع فتنة براى آن كه « كان » تامّه است به معنى حدث و وقع ، و حسب را معنى ظنّ باشد ، يقال : حسب الشّىء يحسب اذا ظنّه حسبانا و حسب الحساب يحسبه حسبا [ و حسبانا و حسابا و اصل هر دو يكى است براى آن كه در حساب معنى تقدير است و حسب الرجل يحسب حسابه اذا صار حسيبا ] ( 11 ) و حسب فعل باشد به معنى مفعول ، يعنى ما يحسب و يعدّ من مفاخره . و در

--> ( 1 ) . اساس او ، با توجه به مج زايد مىنمايد . ( 2 ) . سورهء ابراهيم ( 14 ) آيهء 43 . ( 3 ) . آج ، لب ، محرّق . ( 4 ) . مج ، مت ، وز : هر . ( 5 ) . آن : حدود . ( 6 ) . ديگر نسخه بدلها ندارد . ( 7 ) . آج ، لب ، بم ، آف : عمر . ( 8 ) . مج ، مت ، وز : تكون ، آج ، لا يكون . ( 9 ) . آج ، لب و . ( 10 ) . سوره مزّمّل ( 73 ) آيهء 20 . ( 11 ) . اساس : ندارد ، با توجه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .